Quero dar unha visión de conxunto sobre por que escribo sobre estes temas, para que e para quen escribo.
Utilizando un certo xogo de palabras, pode resultar clarificadora esta frase inicial: escribo do de sempre, como nunca, dunha forma nova, distinta, con pretensións de orixinalidade. Aquí, nesta pentaloxía, a trama (supostamente policial) e o xénero (supostamente negro) son meros pretextos para falar dos temas que a min me interesan, os temas esenciais de sempre (o amor, o sexo, a morte, a maldade), temáticas sociais, como poden ser a corrupción, a impunidade e o poder, a impunidade do poder fronte á corrupción, tan propias desta serie, a serie Sánchez Pereiro, e deste xénero, o negro e policial, un xénero que utilizo como pretexto para falar doutros asuntos da sociedade actual igual de áridos como, por exemplo, a explotación da muller, a violencia machista, a prostitución, a pornografía ou a dexeneración ambiental. Pero tamén e, sobre todo, para falar do problema da saúde mental, omnipresente en todas as entregas desta pentaloxía.

A miña intención, por conseguinte, nesta pentaloxía é abordar, desde distintas perspectivas, o tema central, que non único, da enfermidade mental; ás veces, desde unha visión real e realista, autobiográfica, rompedora de prexuízos contra o estigma; ás veces, como síntoma dunha sociedade enferma, enfermiza, violenta e corrupta; noutras ocasións, desde a súa falsa dimensión romántica, como poño de manifesto neste fragmento de A antesala luminosa:

Por moito que propague o romanticismo, a tolemia non é creativa nin positiva nin marabillosa, senón unha experiencia moi dolorosa que fai sufrir a quen a padece e á xente da súa contorna máis próxima. É imposible escribir cando se está deprimido ou eufórico, que son estados patolóxicos, enfermizos, e non teñen nada que ver, por moito que se empeñen algunhas correntes psiquiátricas ou psicoanalíticas, coas formas naturais de ser, con estados normais de melancolía, de tristeza ou de alegría
Por moito que propague o romanticismo, a tolemia é sempre unha odisea temporal polo inferno:

 [...] Despois de ano e medio de odisea polo inferno, xa non existe o pasado nin o futuro, só o presente, eterno, triste, tedioso, desolador. Pero o peor de semellante odisea non é a desolación, o tedio, a tristeza, o hastío, o cansazo infinito, o suplicio diario de levantarse da cama, afeitarse, ducharse. O peor non é crerse un inútil, un miserable, unha piltrafa, un estorbo, un condenado. O peor non é soportarse a si mesmo, rumiar cada día a idea delirante do suicidio. O peor non é sentirse mal. O peor é sentir como o mal se apoderou xa de ti. O peor é non sentir nada. Nada de nada. Nada por nada. Nada por ninguén. O peor é vivir sen esperanza algunha, sen a esperanza de volver sentir algo algún día [..].

 
A miña intención, en fin, é abordar o tema da enfermidade mental desprovista de toda concepción utópica, analizando as súas causas ( xenéticas, ambientais) e as súas consecuencias (estigma, concienciación, normalización, integración), e abordala como o que realmente é ou debería ser: unha enfermidade, neste caso mental, que, na miña opinión, se trata pouco e mal, non só na literatura, senón tamén no cinema e nos medios de comunicación, e sobre a que pesa aínda moito descoñecemento, equívocos e prexuízos. A miña intención, neste sentido, é contribuír, desde a miña experiencia persoal  (que demostra a necesidade dun tratamento farmacolóxico básico e o uso non menos necesario de terapias ambientais complementarias) á plena concienciación, normalización e integración na sociedade das persoas que padecen calquera tipo de enfermidade mental. E este é un dos obxectivos fundamentais que, sempre desde a literatura, nunca desde a concepción dun manual de psiquiatría, de axuda ou de autoaxuda, pretendo transmitir con esta pentaloxía. 
Unha pentaloxía, que vai dirixida, por tanto e en primeiro lugar, a todas aquelas persoas que teñan algún tipo de relación coa enfermidade mental, en xeral, e o trastorno bipolar, en particular; en especial, aos propios enfermos, aos seus familiares e aos profesionais do medicamento que tratan con eles a diario, pero tamén ao conxunto da cidadanía, que debe coñecer e comprender esta problemática se o que se pretende é conseguir unha sociedade máis integrada, máis igualitaria e menos conflitiva. Dado o interese xeneralizado por estas cuestións, que afectan, directa ou indirectamente, a nivel individual, familiar, profesional ou social, a tantos millóns de persoas, resulta evidente que o público potencial para este tipo de literatura é inmenso; sobre todo, se o tema se trata dunha forma real e realista, con rigor, literario e científico, e con coñecemento práctico do que se escribe, como é este caso, xa que o autor destas obras, aparte de todo o traballo documental que realizou, padece, padezo, un Trastorno Bipolar. Un público potencial que se amplía se, como é o caso, o tratamento dun tema tan árido como este se fai, ademais e de forma deliberada, a través dun xénero como o negro e policial, que sempre resulta entretido, aínda que só sexa pola presenza inevitable dun crime e dunha intriga.

 
Pero non son eu a persoa máis adecuada para analizar esta pentaloxía. Bastante tiven con escribila. Podo falar de intencións, pero non de resultados. Tentei acometer a escritura da miña obra desde unha dobre condición, a condición de escritor e, por tanto, de artista, e a condición de trastornado e, por tanto, de enfermo mental. E, desde esta dobre condición, escribín tamén desde unha dobre perspectiva, desde a convicción e desde a sospeita. Sempre sospeitei, e sospeito aínda, que a arte e a tolemia, a creatividade e a psicose, comparten as mesmas bases xenéticas, pero non teño o coñecemento científico suficiente para avalar esa hipótese, por moitos estudos, macro estudos, mesmo, con mostras de máis de corenta mil casos, que a avalan. O que si teño, partindo da miña experiencia práctica e teórica, son algunhas cousas claras. Por exemplo, teño clara a relación evidente entre a xenética e as enfermidades mentais, que son as máis xenéticas que existen, en maior medida que calquera tipo de enfermidade física, incluído o cancro. Hai especialistas de recoñecemento mundial, como o xenetista galego Anxo Carracedo, que aseguran que o oitenta por cento das causas da esquizofrenia son xenéticas e tan só o vinte, ambientais; e segundo el, 60/40 é a porcentaxe nas causas do trastorno bipolar. Estou tamén convencido de que, nestes momentos, as enfermidades mentais graves e crónicas, como a esquizofrenia ou o Trastorno Bipolar, non teñen cura, pero si tratamento, e bo tratamento. E estou igualmente convencido de que as persoas que as padecen, ben diagnosticadas e tratadas, poden levar unha vida persoal, familiar e laboral practicamente normal, polo que, en consecuencia, creo na súa plena normalización e integración na sociedade. E desde a miña perspectiva, esa dobre condición desde a que acometo a escritura da miña obra, xa non me atrevo a facer máis afirmacións coa mesma rotundidade. Sospeito que algunhas enfermidades mentais deben ser entendidas como unha forma diferente de pensar, de mirar e de ver. Sospeito que esa pode ser unha característica común de infinidade de artistas e de manifestacións artísticas. Manifestacións como as artes plásticas, a música ou a literatura. Artistas como Miguel Anxo, Charlie Parker, Beethoven, Hölderlin, Virginia Woolf, Van Gogh e tantas outras xenialidades artísticas. De todas elas díxose que a súa arte se debe, en parte, a trastornos mentais, o que contribuíu a reforzar a idea de que non existe a xenialidade sen unha dose engadida de tolemia, como xa dixo Aristóteles. Pero sobre todas estas cuestións, despois de tanto analizalas, aínda teño máis preguntas que respostas:

Por que se volve tolo un mozo de 21 anos, sen problemas aparentes, cando estudaba Xornalismo en Madrid, sacando a carreira con boas notas, tendo grandes amizades e unha noiva ideal, iso si, nunha sociedade convulsa, inestable, violenta, ameazada polo terrorismo e o golpismo, en plena Transición?
Son causas xenéticas ou ambientais as causas da tolemia, e en que porcentaxe?
Existe relación entre o proceso creativo e a tolemia?
Canto debe a creatividade ao ambiente e canto á xenética?
Poden crearse obras artísticas no medio dun proceso psicótico?
Pode a literatura ser eficaz como medio artístico, tanto ou mesmo máis que a propia ciencia (a psiquiatría), á hora de abordar o tema da enfermidade mental dunha forma persoal e rigorosa, autobiográfica, con vocación universal e en clave de xénero negro e policial?
Que facer coa tolemia?
Que facer coa existencia?

Evidentemente, eu non teño respostas indiscutibles para esas e outras moitas preguntas. Quizá escriba para atopalas. Para entendelas. E, para entender, hai que ler. Para ler, hai que escribir. Pero tampouco podería dicir con exactitude por que e para que escribo. Quizá escriba como terapia, para combater a tolemia, para equilibrala, para controlala, para superala. Quizá escriba por pura necesidade, porque mo pide o corpo, para evadir o espírito, para entreterme e entreter, divertirme e divertir, conmoverme e conmover, para facer reflexionar. Quizá escriba para tentar descifrar a miña enfermidade, porque aínda ignoro por que ás veces estou maníaco e ás veces depresivo. Pero o que si sei é que estaría sempre tolo se me prohibisen escribir. E sei tamén que esa relación conflitiva entre literatura e tolemia non só está presente na miña obra, senón en moitas outras, algunhas delas xa consideradas como verdadeiras obras mestras, porque xa resistiron con fartura, sen posible desconformidade, o paso do tempo. 

Empezando polo Quixote, de Cervantes, unha obra que non só admite aproximacións analíticas desde a perspectiva meramente literaria, senón que é posible abordar a obra de Cervantes desde outras moitas metodoloxías científicas; entre elas, a psicolóxica e a psiquiátrica. Porque a tolemia é outro dos temas recorrentes desta novela, o modelo novelístico por excelencia. Unha tolemia que se pode ver como unha alegoría ou un símbolo, pero tamén como unha patoloxía susceptible dun diagnóstico clínico. Non é este o momento nin o lugar para analizar, como o tema se merece, esta cuestión. Baste dicir que hai profesionais da psiquiatría, como é o caso de Francisco Alonso Fernández, catedrático da Universidade Complutense e membro da Academia de Medicamento, quen, nun dos seus libros, o titulado El Quijote y su laberinto vital, sostén que esa oscilación ente a manía e a depresión que caracteriza ao cabaleiro da Mancha responde as características dunha clara patoloxía, a agora denominada, a partir de 1980, Trastorno Bipolar, a antes coñecida como psicose maníaco-depresiva. E, segundo o doutor Alonso Fernández, Cervantes coñecía moi ben esta patoloxía. Porque tivo contacto directo con moitos enfermos mentais, precisamente aquí, en Sevilla, no manicomio de Sevilla da súa época, e porque, ademais, debeu axudar en ocasións ao seu pai, que era cirurxián barbeiro. Mesmo cabe a posibilidade de que se inspirase nun personaxe real que vivía en Argamasilla de Alba, un lugar da Mancha, que se chamaba Domingo Pacheco. Unha proba máis da relación entre a ciencia e a arte, a tolemia e a literatura.

Pero para quen se escribe? Para quen escribía Miguel de Cervantes Saavedra? Para quen escribo eu? Quizá eu escriba, escriba libros ou podcast, para as persoas que queiran ler os meus libros, que queiran escoitar os meus podcasts. E por iso quero agradecer especialmente a todas aquelas persoas que me len e que me escoitan, a todos aqueles medios que editan os meus libros e emiten os meus podcasts. Editoriais como Xerais, Elvira e agora tamén Renacimiento. Emisoras como Radio Fene Radiofusión e a rede de Emisoras Municipais Galegas. E quero agradecer tamén, e tamén de forma especial, á entidade organizadora destas xornadas, as Emisoras Municipais de Andalucía, por convidarme a falar destes temas que a min tanto me interesan. Moitas grazas.Obrigado.

Antonio Tizón Barral

Imaxe da festa das Peras de Pontedeume. Setembro 2025

Fotografia Xan Xe